{\rtf1\mac\ansicpg10000\uc1 \deff0\deflang1033\deflangfe1033{\upr{\fonttbl{\f0\fnil\fcharset256\fprq2{\*\panose 02020603050405020304}Times New Roman;}{\f4\fnil\fcharset256\fprq2{\*\panose 02000500000000000000}Times;}
}{\*\ud{\fonttbl{\f0\fnil\fcharset256\fprq2{\*\panose 02020603050405020304}Times New Roman;}{\f4\fnil\fcharset256\fprq2{\*\panose 02000500000000000000}Times;}}}}{\colortbl;\red0\green0\blue0;\red0\green0\blue255;\red0\green255\blue255;
\red0\green255\blue0;\red255\green0\blue255;\red255\green0\blue0;\red255\green255\blue0;\red255\green255\blue255;\red0\green0\blue128;\red0\green128\blue128;\red0\green128\blue0;\red128\green0\blue128;\red128\green0\blue0;\red128\green128\blue0;
\red128\green128\blue128;\red192\green192\blue192;}{\stylesheet{\widctlpar\adjustright \f4\cgrid \snext0 Normal;}{\*\cs10 \additive Default Paragraph Font;}{\*\cs15 \additive \super \sbasedon10 endnote reference;}{\*\cs16 \additive \super \sbasedon10 
footnote reference;}{\s17\widctlpar\tqc\tx4320\tqr\tx8640\adjustright \f4\cgrid \sbasedon0 \snext17 footer;}{\s18\widctlpar\tqc\tx4320\tqr\tx8640\adjustright \f4\cgrid \sbasedon0 \snext18 header;}{\s19\widctlpar\adjustright \f4\fs20\cgrid 
\sbasedon0 \snext19 footnote text;}{\s20\qj\fi850\sl360\slmult0\widctlpar\adjustright \f4\cgrid \sbasedon0 \snext20 p;}{\s21\fi-1445\li1445\ri-1106\sb240\sa119\widctlpar\adjustright \f4\fs16\cgrid \sbasedon0 \snext21 Biblio;}}{\info
{\title PROPOSTA DE ENQUADRAMENTO ESTRATIGR\'e7FICO  DO CENOZ\'eeICO DE TR\'e7S-OS-MONTES ORIENTAL}{\author DCT}{\operator DCT}{\creatim\yr1999\mo10\dy25\hr16\min27}{\revtim\yr1999\mo10\dy25\hr16\min27}{\version2}{\edmins0}{\nofpages4}{\nofwords2660}
{\nofchars15165}{\*\company UM}{\nofcharsws18623}{\vern115}}\paperw11880\paperh16820\margl1134\margr1134\margt1985\margb1985 
\deftab709\ftnbj\aenddoc\hyphhotz0\sprstsp\otblrul\brkfrm\sprstsm\truncex\nolead\msmcap\lytprtmet\hyphcaps0\viewkind1\viewscale100 \fet0\sectd \sbknone\linex0\headery737\footery737\colsx737\endnhere\sectdefaultcl {\header \pard\plain 
\qj\ri18\sb240\sl360\slmult0\nowidctlpar\tx426\adjustright \f4\cgrid {\i\fs20 Actas do V Congresso Nacional de Geologia. Comunica\uc1\u231\'8d\u245\'9bes do I.G.M., 1998, Tomo 84, Fasc. 1. Lisboa.}{\i\fs20\ul 
\par }}{\*\pnseclvl1\pnucrm\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxta .}}{\*\pnseclvl2\pnucltr\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxta .}}{\*\pnseclvl3\pndec\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxta .}}{\*\pnseclvl4\pnlcltr\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxta )}}
{\*\pnseclvl5\pndec\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl6\pnlcltr\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl7\pnlcrm\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl8
\pnlcltr\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl9\pnlcrm\pnstart1\pnindent720\pnhang{\pntxtb (}{\pntxta )}}\pard\plain \qc\fi280\nowidctlpar\adjustright \f4\cgrid {\fs32 ENQUADRAMENTO ESTRATIGR\u193\'e7FICO  DO CENOZ\u211\'ee
ICO DE TR\u193\'e7S-OS-MONTES ORIENTAL}{\b\fs32 
\par }\pard \qj\fi280\nowidctlpar\adjustright {\b\fs32 
\par }\pard \qc\fi280\nowidctlpar\adjustright {\b\fs20 D}{\b\fs16 IAMANTINO  }{\b\fs20 I}{\b\fs16 NSUA }{\b\fs20 P}{\b\fs16 EREIRA}{\cs16\super *{\footnote \pard\plain \s19\sl360\slmult0\widctlpar\adjustright \f4\fs20\cgrid {\cs16\super *}{\fs16\up6 
Departamento de Ci\uc1\u234\'90ncias da Terra, Universidade do Minho, Campus de Gualtar, 4710 Braga; insuad@dct.uminho.pt}}}{\b\fs16  
\par }\pard \qj\fi280\nowidctlpar\adjustright {\b\fs20 
\par }{\b\fs16 
\par }{\i\fs16 Palavras-chave}{\fs16 : Estratigrafia; litof\u225\'87cies; sedimentos; fluvial; leque aluvial; tect\u243\'97nica; Tr\u225\'87s-os-Montes.}{\b\fs16 
\par 
\par }{\i\fs16 Resumo}{\fs16 : A caracteriza\u231\'8d\u227\'8bo sedimentol\u243\'97gica dos dep\u243\'97sitos cenoz\u243\'97icos de Tr\u225\'87s-os-Montes oriental, apresentada de forma sint\u233\'8etica, permitiu a defini\u231\'8d\u227\'8b
o de unidades litostratigr\u225\'87ficas regionais. A correla\u231\'8d\u227\'8bo com unidades descritas em regi\u245\'9bes vizinhas suportou uma proposta de enquadramento estratigr\u225\'87fico dessas unidades: para a Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Vale 
\u193\'e7lvaro \u233\'8e admitida uma idade situada no Paleog\u233\'8enico; os dois Membros da Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Bragan\u231\'8da s\u227\'8bo atribu\u237\'92dos \u224\'88s etapas situadas entre o Tortoniano superior e o Zancliano; os dep\u243
\'97sitos da Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Mirandela sugerem uma idade Placenciana; a Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Aveleda \u233\'8e vista como representando uma etapa fini-neog\u233\'8enica no Vilafranquiano superior e a Forma\u231\'8d\u227\'8b
o de Sampaio, limitada \u224\'88 depress\u227\'8bo da Vilari\u231\'8da, \u233\'8e enquadrada no Plistoc\u233\'8enico.
\par 
\par 
\par }{\i\fs16 Key-words}{\fs16 : Stratigraphy; lithofacies; sediments; fluvial; alluvial fan; tectonic; Tr\u225\'87s-os-Montes (NE Portugal)
\par 
\par }{\i\fs16 Abstract: }{\fs16 The sedimentological characterization of the cenozoic deposits in north-east Portugal allowed the definition of a set of lithostratigraphic units. The correlation with recorded uni
ts in surrounding regions support a proposal of cronologic positioning of these units: The Vale \u193\'e7lvaro Formation in the Paleogene; Bragan\u231\'8d
a Formation, with two members, between upper Tortonian and Zanclean; Mirandela Formation in the Placenzian; Aveleda Formation in upper Villafranquian and Sampaio Formation, limited to the Vilari\u231\'8da depression, suggests a Pleistocene age.
\par }{\fs20 
\par 
\par }\pard \qj\nowidctlpar\adjustright {\b\fs20 1. INTRODU\u199\'82\u195\'ccO
\par }\pard \qj\fi280\nowidctlpar\adjustright {\fs20 
\par Em Tr\u225\'87s-os-Montes oriental os dep\u243\'97sitos sedimentares cenoz\u243\'97icos est\u227\'8bo representados na forma de reduzidas manchas dispersas sobre o Maci\u231\'8do Hesp\u233\'8erico. Preenchem, na maioria dos casos, pequenas depress\u245
\'9bes associadas aos acidentes tect\u243\'97nicos de Mirandela e de Bragan\u231\'8da-Vilari\u231\'8da, de orienta\u231\'8d\u227\'8bo N-S e NNE-SSW, ou \u224\'88 movimenta\u231\'8d\u227\'8bo de blocos limitados por falhas NW-SE e NNE-SSW no Pla
nalto Mirand\u234\'90s, falhas com reduzida express\u227\'8bo morfol\u243\'97gica actual. Os sedimentos, com uma espessura m\u225\'87xima de 80 metros no Planalto Mirand\u234\'90s, s\u227\'8bo predominantemente areno-conglomer\u225\'87ticos, com n\u237
\'92veis argilosos intercalares, de espessura vari\u225\'87vel. 
\par Definiram-se diversas unidades litostratigr\u225\'87ficas regionais, posteriormente correlacionadas com unidades descritas nas bacias mais pr\u243\'97
ximas - Bacias do Douro, Mondego, Tejo e Sado. O conjunto de dados obtidos suportou uma proposta de enquadramento estratigr\u225\'87fico das unidades definidas, bem como a interpreta\u231\'8d\u227\'8bo das condi\u231\'8d\u245\'9b
es paleoambientais associadas, temas desenvolvidos em trabalho anterior (}{\scaps\fs20 P}{\fs16 EREIRA}{\fs20 , 1997).
\par S\u227\'8bo em seguida resumidas as caracter\u237\'92sticas das diversas unidades - Forma\u231\'8d\u245\'9bes de Vale \u193\'e7lvaro, Bragan\u231\'8da, Mirandela, Aveleda e Sampaio e indicadas as propostas de enquadramento estratigr\u225\'87fico.
\par 
\par 
\par }\pard \qj\nowidctlpar\adjustright {\b\fs20 2.  A FORMA\u199\'82\u195\'ccO DE VALE \u193\'e7LVARO}{\fs20 
\par }\pard \qj\fi280\nowidctlpar\adjustright {\fs20 
\par }\pard \qj\fi280\ri6\nowidctlpar\adjustright {\fs20 A Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Vale \u193\'e7lvaro \u233\'8e observada em dois pequenos afloramentos em Bragan\u231\'8da e a leste de Macedo de Cavaleiros, respectivamente sobre os maci\u231\'8d
os de Bragan\u231\'8da e de Morais. As rochas m\u225\'87ficas e ultram\u225\'87ficas constituem as principais fontes alimentadoras dos dep\u243\'97sitos, com cerca de 23 metros de espessura observada. A forma\u231\'8d\u227\'8bo \u233\'8e constitu\u237\'92
da pelo empilhamento de v\u225\'87rias sequ\u234\'90ncias b\u225\'87sicas positivas, com conglomerados grosseiros e muito heterom\u233\'8etricos na base, a que se seguem arenitos e margas. A carbonata\u231\'8d\u227\'8bo atinge por vezes os n\u237\'92
veis arenosos e conglomer\u225\'87ticos. Na frac\u231\'8d\u227\'8bo argilosa predominam as esmectites ou a associa\u231\'8d\u227\'8bo esmectites+paligorskite. O conjunto de caracter\u237\'92sticas desta unidade sugere uma sucess\u227\'8b
o de derrames do tipo }{\i\fs20 debris-flow}{\fs20 , aos quais se seguiu uma sedimenta\u231\'8d\u227\'8bo mais fina, arenosa ou areno-lut\u237\'92tica. A limitada extens\u227\'8bo das fontes alimentadoras e o contexto tect\u243\'97
nico em que se insere esta unidade indicam uma sedimenta\u231\'8d\u227\'8bo em pequenos }{\i\fs20 grabens}{\fs20  abertos na sequ\u234\'90ncia da reactiva\u231\'8d\u227\'8bo de falhas herc\u237\'92nicas. Admitem-se assim condi\u231\'8d\u245\'9bes tect
\u243\'97nicas activas que levantaram o Maci\u231\'8do de Bragan\u231\'8da e fluxos espasm\u243\'97dicos de grande energia relacionados com leques aluviais. 
\par }\pard \qj\fi280\nowidctlpar\adjustright {\fs20 A Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Vale \u193\'e7lvaro foi anteriormente apontada como provavelmente paleog\u233\'8enica (R}{\fs16 AMALHAL}{\fs20 , 1968; P}{\fs16 EREIRA}{\fs20  & A}{\fs16 ZEV\u202\'e6DO}{\fs20 
, 1991). As caracter\u237\'92sticas sedimentol\u243\'97gicas descritas nesses trabalhos suportam a hip\u243\'97tese de correla\u231\'8d\u227\'8bo quer com o Complexo de Benfica (C}{\fs16 ARVALHO}{\fs20 , 1968; A}{\fs16 NTUNES}{\fs20 , 1979; A}{\fs16 ZEV
\u202\'e6DO}{\fs20 , 1991), quer com o paleog\u233\'8enico definido na bacia do Douro (M}{\fs16 ARTIN}{\fs20 -S}{\fs16 ERRANO}{\fs20 , 1988; S}{\fs16 ANTISTEBAN}{\fs20  }{\i\fs20 et al}{\fs20 ., 1991a; A}{\fs16 RMENTEROS}{\fs20  & C}{\fs16 ORROCHANO}{
\fs20 , 1994). A correlac\u231\'8d\u227\'8bo da Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Vale \u193\'e7lvaro com as unidades paleog\u233\'8enicas referidas, \u233\'8e estabelecida especialmente com base nas seguintes caracter\u237\'92sticas:
\par - As litof\u225\'87cies e sua organiza\u231\'8d\u227\'8bo vertical; predom\u237\'92nio de conglomerados grosseiros, com clastos pouco rolados, matriz vermelha mal calibrada, n\u237\'92veis finos intercalares, arenosos e margosos e n\u237\'92veis calc\u225
\'87rios, semelhantes ao Complexo de Benfica. 
\par - A imaturidade dos sedimentos, a presen\u231\'8da de clastos de litologias variadas, com fragmentos mais inst\u225\'87veis conservados, as cimenta\u231\'8d\u245\'9bes calc\u225\'87rias e/ou dolom\u237\'92ticas, s\u227\'8bo tamb\u233\'8em caracter\u237
\'92sticas indicadas para os dep\u243\'97sitos paleog\u233\'8enicos basais situados quer nas Bacias do Baixo Tejo e Sado quer na Bacia do Mondego.
\par - O predom\u237\'92nio da associa\u231\'8d\u227\'8bo esmectite-paligorskite na frac\u231\'8d\u227\'8bo argilosa \u233\'8e tamb\u233\'8em descrito na Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Benfica e Paleog\u233\'8enico da Bacia do Douro.
\par Considera-se tamb\u233\'8em importante no suporte desta proposta, a identifica\u231\'8d\u227\'8bo na regi\u227\'8bo de Bragan\u231\'8da, da discord\u226\'89ncia entre a Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Vale \u193\'e7lvaro e a Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Bragan
\u231\'8da.
\par }{\b\fs20 
\par 
\par }\pard \qj\nowidctlpar\adjustright {\b\fs20 3. A FORMA\u199\'82\u195\'ccO DE BRAGAN\u199\'82A
\par }\pard \qj\fi280\nowidctlpar\adjustright {\fs20 
\par A Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Bragan\u231\'8da \u233\'8e a mais extensa e espessa das forma\u231\'8d\u245\'9bes observadas e tem origem num sistema fluvial entran\u231\'8dado situado no sector proximal da Bacia do Douro, tendo evolu\u237\'92
do posteriormente para condi\u231\'8d\u245\'9bes de m\u225\'87 drenagem. Os afloramentos mais extensos situam-se no Planalto Mirand\u234\'90s, entre Vimioso e Sendim, onde atingem a espessura m\u225\'87
xima de 80 metros; ocorre igualmente nas proximidades de Mirandela, Bragan\u231\'8da e Macedo de Cavaleiros. As caracter\u237\'92sticas petrogr\u225\'87ficas constituem o suporte para a individualiza\u231\'8d\u227\'8bo desta unidade, mas n\u227\'8b
o constituem crit\u233\'8erio para a distin\u231\'8d\u227\'8bo dos dois membros considerados - Membros de Castro (inferior) e de Atalaia (superior), que se efectuou com base nas caracter\u237\'92sticas granulom\u233\'8etricas e natureza do contacto:
\par - O Membro de Castro, com tend\u234\'90ncia granodecrescente, \u233\'8e constitu\u237\'92do na base por n\u237\'92veis conglomer\u225\'87ticos polim\u237\'92ticos, grosseiros e avermelhados e no topo por um n\u237\'92vel lut\u237\'92
tico, geralmente espesso e com esmectite dominante.
\par - O Membro de Atalaia, ravinante sobre o membro inferior, \u233\'8e predominantemente areno-conglomer\u225\'87tico, polim\u237\'92tico, de cor vermelha e n\u227\'8bo apresenta uma tend\u234\'90ncia granulom\u233\'8e
trica marcada. Entre os dois membros define-se um contacto de 6\u170\'bb ordem (M}{\fs16 IALL}{\fs20 , 1996), uma descontinuidade com valor regional, associada a uma fase de reactiva\u231\'8d\u227\'8bo tect\u243\'97nica.
\par O enquadramento da Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Bragan\u231\'8da no Neog\u233\'8enico \u233\'8e compat\u237\'92vel com a correla\u231\'8d\u227\'8bo litostratigr\u225\'87fica que se faz, quer com os dep\u243\'97sitos neog\u233\'8e
nicos da Bacia do Douro, quer com dep\u243\'97sitos continentais neog\u233\'8enicos portugueses. De acordo com os crit\u233\'8erios de enquadramento estratigr\u225\'87fico propostos para o enchimento neog\u233\'8enico continental das bacias portuguesas (C
}{\fs16 UNHA}{\fs20 , 1992; 1996), propomos para a Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Bragan\u231\'8da uma idade situada entre o Tortoniano superior e o Zancliano. Prop\u245\'9be-se a correspond\u234\'90ncia do Membro de Castr
o com SLD11 (Tortoniano superior a Messiniano inferior) e do Membro de Atalaia com SLD12 (Messiniano superior a Zancliano). Segundo este crit\u233\'8erio, a Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Bragan\u231\'8da \u233\'8e
 limitada inferiormente pela ruptura intra-Tortoniano e a ruptura intra-Messiniana separa os dois membros. Contudo, deve notar-se que \u224\'88s }{\i\fs20 S\u233\'8eries Rojas}{\fs20  do bordo ocidental da bacia do Douro, com caracter\u237\'92
sticas semelhantes \u224\'88 Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Bragan\u231\'8da, \u233\'8e atribu\u237\'92da uma idade situada no Mioc\u233\'8enico inferior (M}{\fs16 ARTIN}{\fs20 -S}{\fs16 ERRANO}{\fs20 , 1988; S}{\fs16 ANTISTEBAN}{\fs20  }{\i\fs20 et al}{
\fs20 ., 1991b).
\par 
\par 
\par }\pard \qj\nowidctlpar\adjustright {\b\fs20 4. A FORMA\u199\'82\u195\'ccO DE MIRANDELA}{\fs20 
\par }\pard \qj\fi280\nowidctlpar\adjustright {\fs20 
\par Os dep\u243\'97sitos que constituem esta unidade, com espessura superior a 30 metros nas proximidades de Mirandela, caracterizam-se pelo predom\u237\'92nio de litof\u225\'87cies conglomer\u225\'87ticas, de cor esbranqui\u231\'8dada ou amarelada, maci\u231
\'8das ou com organiza\u231\'8d\u227\'8bo incipiente, representando essencialmente a deposi\u231\'8d\u227\'8bo em fundo de canal, com reduzida representa\u231\'8d\u227\'8bo de barras conglomer\u225\'87ticas. Dominam os clastos quartzosos e quartz\u237\'92
ticos dispostos numa matriz arenosa quartzo-feldsp\u225\'87tica. Alguns n\u237\'92veis arenosos e raros leitos lut\u237\'92ticos, de reduzida extens\u227\'8bo lateral e vertical, culminam sequ\u234\'90ncias granodecrescentes. A caulinite \u233\'8e
 largamente predominante na frac\u231\'8d\u227\'8bo argilosa. 
\par A arquitectura deposicional e a morfologia dos contactos traduzem o preenchimento de dois paleovales estreitos e profundos, no fundo de uma depress\u227\'8bo tect\u243\'97nica orientada segundo N-S, segundo um modelo fluvial entran\u231\'8d
ado de baixa sinuosidade. Por compara\u231\'8d\u227\'8bo com as caracter\u237\'92sticas das forma\u231\'8d\u245\'9bes anteriores, relacionou-se este epis\u243\'97dio com um novo impulso tect\u243\'97nico que poder\u225\'87 ter aberto a depress\u227\'8b
o de Mirandela a um regime definitivamente exorreico, percursor da rede actual atl\u226\'89ntica. O cont\u237\'92nuo car\u225\'87cter grosseiro do enchimento, sem tend\u234\'90ncia granulom\u233\'8etrica, sugere a adapta\u231\'8d\u227\'8b
o ao encaixe da rede exorreica como resultado do soerguimento regional.
\par De acordo com as caracter\u237\'92sticas e correla\u231\'8d\u245\'9bes estratigr\u225\'87ficas estabelecidas, nomeadamente com  dep\u243\'97sitos fluviais silicicl\u225\'87sticos, resultantes de processo caulinizante e que s\u227\'8b
o particularmente desenvolvidos  nas bacias do Mondego, Baixo Tejo e Sado, admite-se-se o seu enquadramento na SLD13 (Placenciano). Esta forma\u231\'8d\u227\'8bo dever\u225\'87 relacionar-se com uma fase de movimenta\u231\'8d\u227\'8bo, que em Tr\u225\'87
s-os-Montes oriental se regista unicamente no acidente tect\u243\'97nico de Mirandela, correspondente \u224\'88 ruptura Ibero-Manchega I (3.5 Ma) (C}{\fs16 ALVO }{\i\fs20 et al}{\fs20 ., 1993).
\par 
\par 
\par }\pard \qj\nowidctlpar\adjustright {\b\fs20 5. A FORMA\u199\'82\u195\'ccO DE AVELEDA}{\b\scaps\fs20 
\par }\pard \qj\fi280\nowidctlpar\adjustright {\fs20 
\par A Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Aveleda  \u233\'8e constitu\u237\'92da por dep\u243\'97sitos vermelhos superficiais que ocorrem  em pequenos afloramentos com reduzida espessura, mas mais desenvolvidos na base de relevos. S\u227\'8bo materiais conglomer\u225
\'87ticos de matriz lut\u237\'92tica abundante, com clastos de desgaste reduzido, predominantemente quartzosos e quartz\u237\'92ticos e frac\u231\'8d\u227\'8bo argilosa com largo predom\u237\'92nio de ilite e caulinite. Ocorrem sobre uma superf\u237\'92
cie aplanada que marca a descontinuidade com as forma\u231\'8d\u245\'9bes mais antigas. Est\u227\'8bo nestas condi\u231\'8d\u245\'9bes as ocorr\u234\'90ncias do Planalto Mirand\u234\'90s, os dep\u243\'97sitos de Suc\u231\'8d\u227\'8b
es em Mirandela e os dep\u243\'97sitos de Aveleda, Rio de Onor e Pinela nas proximidades de Bragan\u231\'8da. Em alguns casos interpretaram-se condi\u231\'8d\u245\'9bes em que dep\u243\'97sitos semelhantes ocupam posi\u231\'8d\u227\'8b
o na base de pequenas depress\u245\'9bes em sectores do acidente Bragan\u231\'8da-Vilari\u231\'8da (Sortes, Sta. Combinha e Castel\u227\'8bos). Em face dessa posi\u231\'8d\u227\'8bo, evoluiram em condi\u231\'8d\u245\'9bes de drenagem deficiente, favo
recendo as transforma\u231\'8d\u245\'9bes no sentido da forma\u231\'8d\u227\'8bo de interestatificados expansivos e alguma esmectite.
\par Em face das suas caracter\u237\'92sticas, a Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Aveleda \u233\'8e vista como representando um etapa fini-neog\u233\'8enica (Vilafraquiano superior), na sequ\u234\'90ncia de condi\u231\'8d\u245\'9bes tect\u243\'97nicas e clim\u225
\'87ticas particulares. Nos dom\u237\'92nios que se sup\u245\'9bem tectonicamente pouco activos nesta fase, como o Planalto Mirand\u234\'90s, a sedimenta\u231\'8d\u227\'8bo ocorreu muito limitada ao sop\u233\'8e dos relevos de resist\u234\'90ncia quartz
\u237\'92tica que se elevam acima da superf\u237\'92cie de aplanamento, em resposta \u224\'88s chuvas concentradas que ter\u227\'8bo ocorrido durante esta etapa final do Plioc\u233\'8enico. 
\par Na Pen\u237\'92nsula Ib\u233\'8erica tem sido referido esta etapa independente, correspondente \u224\'88s ra\u241\'96as, posterior a dep\u243\'97sitos fluviais do Plioc\u233\'8enico superior e anterior aos terra\u231\'8dos quatern\u225\'87rios; este epis
\u243\'97dio reflecte condi\u231\'8d\u245\'9bes morfol\u243\'97gicas e clim\u225\'87ticas bem diferenciadas (A}{\fs16 ZEV\u202\'e6DO}{\fs20 , 1993; C}{\fs16 ABRAL}{\fs20 , 1995; P}{\fs16 IMENTEL}{\fs20 , 1997). Nos dom\u237\'92
nios tectonicamente activos, os derrames na forma de leques aluviais ter\u227\'8bo constitu\u237\'92do a resposta \u224\'88 fase tect\u243\'97nica Ibero-Manchega II (2.6 Ma) (C}{\fs16 ALVO}{\fs20  }{\i\fs20 et al}{\fs20 ., 1993), com reactiva\u231\'8d
\u227\'8bo das escarpas de falha, sob condi\u231\'8d\u245\'9bes de clima que se tornam progressivamente mais secos para o fim do Plioc\u233\'8enico. Os dep\u243\'97sitos da Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Aveleda constituiram assim um epis\u243\'97
dio independente (SLD14) relativamente ao epis\u243\'97dio anterior com caracter\u237\'92sticas fluviais (SLD13).
\par 
\par 
\par }\pard \qj\nowidctlpar\adjustright {\b\fs20 6. A FORMA\u199\'82\u195\'ccO DE SAMPAIO E OS TERRA\u199\'82OS DO DOURO
\par }\pard \qj\fi280\nowidctlpar\adjustright {\b\fs20 
\par }{\fs20 A Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Sampaio \u233\'8e constitu\u237\'92da pelos dep\u243\'97sitos predominantemente conglomer\u225\'87ticos avermelhados que se disp\u245\'9bem ao longo do vale da Vilari\u231\'8da. A sua composi\u231\'8d\u227\'8bo \u233
\'8e vari\u225\'87vel ao longo do vale, reflectindo a modifica\u231\'8d\u227\'8bo das fontes alimentadoras pr\u243\'97ximas situadas nas vertentes. Os clastos, subangulosos a subrolados, maioritariamente de quartzitos, filitos e quartzo est\u227\'8b
o suportados numa matriz predominantemente lut\u237\'92tica, com andaluzite e granadas dominantes na frac\u231\'8d\u227\'8bo pesada. A sul, a alimenta\u231\'8d\u227\'8bo gran\u237\'92tica \u233\'8e traduzida pelo car\u225\'87
cter mais arenoso da matriz e predom\u237\'92nio de quartzo e feldspato; na frac\u231\'8d\u227\'8bo pesada a turmalina torna-se dominante. A frac\u231\'8d\u227\'8bo argilosa dos dep\u243\'97sitos da Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Sampaio \u233\'8e constitu
\u237\'92da por uma mistura de caulinite, ilite, esmectite e goethite.
\par No sector sul do vale da Vilari\u231\'8da, os terra\u231\'8do do Douro, situados entre 50 e 35 metros acima do talvegue, s\u227\'8bo constitu\u237\'92dos maioritariamente por n\u237\'92veis conglomer\u225\'87ticos, por vezes com grandes blocos, at\u233
\'8e 70 cm, com clastos rolados de proveni\u234\'90ncia long\u237\'92nqua, aos quais se juntam elementos de proveni\u234\'90ncia regional. Os terra\u231\'8dos constitu\u237\'92dos por acre\u231\'8d\u227\'8bo e abandono de barras, junto \u224\'88
s grandes curvaturas do Pocinho e da foz do Sabor, revelam alguns n\u237\'92veis predominantemente arenosos de cor avermelhada, constitui\u231\'8d\u227\'8bo e aspecto semelhantes \u224\'88 matriz dos conglomerados. A frac\u231\'8d\u227\'8bo argilosa \u233
\'8e constitu\u237\'92da por uma mistura de caulinite, ilite, esmectite e goethite.
\par A Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Sampaio situa-se entre 50 e 25 metros acima do talvegue. Existe uma rela\u231\'8d\u227\'8bo entre a sedimentologia dos dep\u243\'97sitos e a natureza litol\u243\'97gica do substrato nas zonas de cabeceira. A disposi\u231\'8d
\u227\'8bo dos dep\u243\'97sitos no vale de orienta\u231\'8d\u227\'8bo NNE-SSW, est\u225\'87 relacionada com as principais incis\u245\'9bes que se observam actualmente, provocadas pelo encaixe da Ribeira da Vilari\u231\'8da e dos cursos tribut\u225\'87
rios tranversais ao vale principal. Este \u250\'9cltimo facto indicia uma prov\u225\'87vel idade plistoc\u233\'8enica para estes sedimentos, cuja deposi\u231\'8d\u227\'8bo se relaciona com a disposi\u231\'8d\u227\'8b
o actual da rede de drenagem. Por outro lado, a sul (do Pocinho \u224\'88 foz do Sabor), os dep\u243\'97sitos de terra\u231\'8do do Douro disp\u245\'9bem-se tamb\u233\'8em entre 50 e 30 metros acima do leito actual. Apesar daquela rela\u231\'8d\u227\'8b
o, \u224\'88 Forma\u231\'8d\u227\'8bo de Sampaio associa-se um modelo de deposi\u231\'8d\u227\'8bo distinto relativamente ao terra\u231\'8dos do Douro; as caracter\u237\'92sticas granulom\u233\'8etricas, as litof\u225\'87cies e a sua disposi\u231\'8d\u227
\'8bo permitem atribuir uma origem essencialmente em leques aluviais no sop\u233\'8e dos relevos da margem direita (P}{\fs16 EREIRA}{\fs20  & A}{\fs16 ZEV\u202\'e6DO}{\fs20 , 1995).
\par }\pard \nowidctlpar\adjustright {\fs20 
\par }\pard \fi-280\li280\nowidctlpar\adjustright {\fs20 
\par }{\b\fs20 BIBLIOGRAFIA}{\fs20 
\par 
\par }\pard \fi-280\li300\nowidctlpar\adjustright {\fs20 A}{\fs16 NTUNES}{\fs20 , M. T. (1979) - Ensaio de s\u237\'92ntese cr\u237\'92tica acerca do Cret\u225\'87cico terminal e do Paleog\u233\'8enico de Portugal. }{\i\fs20 Ci\u234\'90ncias da Terra }{\fs20 
(UNL), Lisboa, 5, pp. 145-174.
\par 
\par }\pard \qj\fi-280\li300\nowidctlpar\adjustright {\fs20 A}{\fs16 RMENTEROS, }{\fs20 I. & C}{\fs16 ORROCHANO}{\fs20 , A. (1994) -}{ }{\fs20 Lacustrine record in the continental Tertiary Duero Bassin (northern Spain). }{\i\fs20 In}{\fs20 
: E. Gierlowski & K. Kelts, (Eds), Global Record of Lacustrine basins, vol. 1 }{\i\fs20 Cambridge University Press}{\fs20 , pp. 47-52.
\par }\pard \qj\fi-280\li300\ri9\nowidctlpar\tx6000\adjustright {\fs20 
\par }\pard \qj\fi-280\li300\nowidctlpar\adjustright {\fs20 A}{\fs16 ZEV\u202\'e6DO}{\fs20 , T. M. (1991) - Essai de reconstituion Paleog\u233\'8eographique du Bassin de Lisbonne au Pal\u233\'8eog\u232\'8fne. }{\i\fs20 Mem\u243\'97rias e Not\u237\'92
cias, Publ. Mus. Lab. Min. Geol. Univ. Coimbra}{\fs20 , 112 (Parte B), pp. 525-564.
\par 
\par }\pard \qj\fi-280\li300\ri9\nowidctlpar\tx6000\adjustright {\fs20 A}{\fs16 ZEV\u202\'e6DO}{\fs20 , T. M. (1993) - La ra\u241\'96a de Marco Furado (Pen\u237\'92nsula de Set\u250\'9cbal, al sur de Lisboa). }{\i\fs20 Centro de  Ciencias Medioambientales}{
\fs20 , Monografias 2, La Ra\u241\'96a en Espa\u241\'96a y Portugal, pp. 51-58.}{\i\fs20  }{\fs20 Madrid.
\par }\pard \qj\fi-280\li300\nowidctlpar\adjustright {\fs20 
\par }\pard\plain \s21\qj\fi-280\li300\ri9\nowidctlpar\tx6000\adjustright \f4\fs16\cgrid {\fs20 C}{ABRAL}{\fs20 , J. (1995) - Neotect\u243\'97nica em Portugal Continental. }{\i\fs20 Mem\u243\'97rias do Instituto Geol\u243\'97gico e Mineiro}{\fs20 
, 31, 265p. Lisboa.
\par }\pard\plain \qj\fi-280\li300\nowidctlpar\adjustright \f4\cgrid {\fs20 
\par C}{\fs16 ALVO}{\fs20 , J. P., D}{\fs16 AAMS}{\fs20 , R., M}{\fs16 ORALES}{\fs20 , J., L}{\fs16 \u211\'eePEZ}{\fs20 -M}{\fs16 ART\u205\'eaNEZ}{\fs20 , N., A}{\fs16 GUSTI}{\fs20 , J., A}{\fs16 NADON}{\fs20 , P., A}{\fs16 RMENTEROS}{\fs20 , I., C}{\fs16 
ABRERA}{\fs20 , L., C}{\fs16 IVIS}{\fs20 , J., C}{\fs16 ORROCHANO}{\fs20 , A.,  D}{\fs16 \u205\'eaAZ}{\fs20 -M}{\fs16 OLINA}{\fs20 , M., E}{\fs16 LIZAGA}{\fs20 , E., H}{\fs16 OYOS}{\fs20 , M., M}{\fs16 ARTIN}{\fs20 -S}{\fs16 UAREZ}{\fs20 , E., M}{\fs16 
ART\u205\'eaNEZ}{\fs20 , J., M}{\fs16 OISSENET}{\fs20 , E., M}{\fs16 UNOZ}{\fs20 , A., P}{\fs16 EREZ}{\fs20 -G}{\fs16 ARCIA}{\fs20 , A., P}{\fs16 EREZ}{\fs20 -G}{\fs16 ONZALEZ}{\fs20 , A., P}{\fs16 ORTERO}{\fs20 , J. M., R}{\fs16 OBLES}{\fs20 , F., S}{
\fs16 ANTISTEBAN}{\fs20 , C. & T}{\fs16 ORRES}{\fs20 , T., V}{\fs16 ANDER}{\fs20  M}{\fs16 EULEM}{\fs20 , A. J., V}{\fs16 ERA}{\fs20 , J.A. & M}{\fs16 EIM}{\fs20 
, P. (1993) - Up-to-date spanish continental neogene syntesis and paleoclimatic interpretation. }{\i\fs20 Rev. Soc. Geol. Espa\u241\'96a}{\fs20 , 6 (3-4), pp. 29-40.
\par 
\par }\pard \qj\fi-280\li300\nowidctlpar\tx960\tx1720\tx2740\tx3760\tx4700\tx5660\tx6000\tx6560\tx7540\tx8360\tx9100\adjustright {\fs20 C}{\fs16 ARVALHO}{\fs20 , A. G. (1968) - Contribui\u231\'8d\u227\'8bo para o conhecimento geol\u243\'97
gico da bacia do Tejo. }{\i\fs20 Mem. Serv. Geol. Portugal}{\fs20 , Lisboa, 15, 217 p.
\par 
\par C}{\fs16 UNHA}{\fs20 , P. P. (1992) - Estratigrafia e sedimentologia dos dep\u243\'97sitos do Cret\u225\'87cico Superior e Terci\u225\'87rio de Portugal Central, a leste de Coimbra. Disserta\u231\'8d\u227\'8bo de doutoramento.  Dep. Ci\u234\'90
ncias da Terra, Univ. Coimbra, 262 p.
\par 
\par C}{\fs16 UNHA}{\fs20 , P. P. (1996) - Unidades litostratigr\u225\'87ficas do Terci\u225\'87rio da Beira Baixa (Portugal). }{\i\fs20 Comun. Inst. Geol. Mineiro}{\fs20 , 81, pp. 87-130.
\par }\pard \qj\fi-280\li300\nowidctlpar\adjustright {\fs20 
\par M}{\fs16 ARTIN}{\fs20 -S}{\fs16 ERRANO}{\fs20 , A. (1988) - }{ }{\fs20 El relieve de la regi\u243\'97n occidental zamorana. La evoluci\u243\'97n geomorfol\u243\'97gica de un borde  del Macizo Hesp\u233\'8erico. }{\i\fs20 
Instituto de Estudios Zamoranos "Florian de Ocampo"}{\fs20 , Zamora, 311 p.
\par 
\par M}{\fs16 IALL}{\fs20 , A. D. (1996) - The geology of fluvial deposits; sedimentary facies, basin analysis and petroleum geology. }{\i\fs20 Springer-Verlag}{\fs20 , 582 p. New York.
\par 
\par P}{\fs16 EREIRA, }{\fs20 D. I. (1997) - Sedimentologia e Estratigrafia do Cenoz\u243\'97ico de Tr\u225\'87s-os-Montes oriental (NE Portugal). Disserta\u231\'8d\u227\'8bo de doutoramento. Universidade do Minho, 341 p. Braga.
\par 
\par P}{\fs16 EREIRA, }{\fs20 D. I. & A}{\fs16 ZEV\u202\'e6DO}{\fs20 , T. M. (1991) - Origem e evolu\u231\'8d\u227\'8bo dos dep\u243\'97sitos de cobertura da regi\u227\'8bo de Bragan\u231\'8da. }{\i\fs20 Mem. Not. Pub. Mus. Min. Geol. Univ. Coimbra, }{\fs20 
112 (A),  pp. 247-265. Coimbra.
\par 
\par P}{\fs16 EREIRA, }{\fs20 D. I. & A}{\fs16 ZEV\u202\'e6DO}{\fs20 , T. M. (1995) - Evolu\u231\'8d\u227\'8bo quatern\u225\'87ria do graben da Vilari\u231\'8da (Tr\u225\'87s-os-Montes, NE Portugal). }{\i\fs20 Cuadernos do Laborat\u243\'97rio Xeol\u243\'97
xico de Laxe}{\fs20 , 20, pp. 123-137. Corunha.
\par 
\par P}{\fs16 IMENTEL}{\fs20 , N. (1997) - Terci\u225\'87rio da Bacia do Sado, sedimentologia e an\u225\'87lise tectono-sedimentar. Disserta\u231\'8d\u227\'8bo de doutoramento. Universidade de Lisboa, 381p.
\par 
\par R}{\fs16 AMALHAL}{\fs20 , F. J. S. (1968) - Estudo geol\u243\'97gico e sedimentol\u243\'97gico dos dep\u243\'97sitos discordantes dos arredores de Bragan\u231\'8da. }{\i\fs20 Instituto de Investiga\u231\'8d\u227\'8bo Cient\u237\'92fica de Angola}{\fs20 
. Luanda.
\par 
\par }\pard \qj\fi-280\li300\ri9\nowidctlpar\tx6000\adjustright {\fs20 S}{\fs16 ANTISTEBAN}{\fs20 , J. I., M}{\fs16 EDIAVILLA}{\fs20 , R. & M}{\fs16 ARTIN}{\fs20 -S}{\fs16 ERRANO}{\fs20 , A. (1991a): El Pale\u243\'97geno del sector suroccidental 
de la cuenca del Duero: nueva divisi\u243\'97n estratigr\u225\'87fica y controles sobre su sedimentaci\u243\'97n. }{\i\fs20 Acta Geologica Hispanica}{\fs20 , 26 (2), pp. 133-148.
\par 
\par S}{\fs16 ANTISTEBAN}{\fs20 , J. I., M}{\fs16 ARTIN}{\fs20 -SE}{\fs16 RRANO}{\fs20 , A., M}{\fs16 EDIAVILLA}{\fs20 , R. & M}{\fs16 OLINA}{\fs20 , E. (1991b): Introduccion a la estratigrafia del terciario del SO de la cuenca del Duero. Blanco, j.a. }{
\i\fs20 et al.}{\fs20  (Coords.), Alteraciones y paleoalteraciones en la morfologia del oeste peninsular - Zocalo Hercinico y Cuencas Terci\u225\'87rias. }{\i\fs20 ITGE/SEG. Monografia 6}{\fs20 , pp. 185-198.
\par }}